سيريل لويد الگود ( مترجم : محسن جاويدان )
184
طب در دوره صفويه ( فارسى )
تمام كارهائى كه امروزه قبل از شروع عمل جراحى صورت مىگيرد به خاطر تامين سلامت بيشتر بيمار است : استفاده از دستكش ، مواد ضدعفونىكننده ، ضدعفونىسازى وسايل جراحى ، حولهها و پارچههاى سترون شده ، ماسك جراحى و دهها وسيله و اقدام ديگر همه و همه براى آن است كه جراح و وسايل كار او خطرى براى بيمار توليد نكنند درحالىكه در آن دوره درست عكس اين بود يعنى تمام اقدامات احتياطى در جهت حفظ سلامت جراح و پيشگيرى از ابتلاى او به بيمارى مريضى بود كه تحت عمل جراحى قرار مىگرفت . حكيم محمد باز در اين مورد مىگويد : « و نكته ديگر كه كمال لزوم را دارد اين است كه جراح خود را از ابتلا به امراضى از قبيل آبله ، سيفيليس ، جذام و برص مصمون نگاه دارد و مخصوصا مراقبت نمايد كه بريدگىهائى كه ممكن است منجر به چرك كردن جاى زخم و بالطبع آماس آغشيه مغز بگردد در بدن وى ايجاد نشود چه در غير اين صورت درمان يك نفر مترادف با بيمارى شخص ديگرى مىشود » . جراح مىبايستى قبل از شروع به كار مرهم مسكن قوىاى روى تمام قسمتهاى زخمى كه مىخواست به آن دست بزند مىگذاشت به علاوه به او توصيه شده است كه حتى المقدور به محل زخم دست نزند و در غير اين صورت بهتر است انگشتان خود را مثل شمشيرى كه در غلاف قرار مىگيرد در لفافهاى بپوشاند و بهترين چيز براى اين كار پوست روى بيضههاى قوچ است . حكيم محمد مىگويد كه هر سراجى مىتواند از اين پوست دستكش مخصوص جراحى درست كند . دستكش بادوامترى براى اين كار را مىشد از ورقههاى نازك نقره درست كرد و باز حكيم محمد در اين مورد مىنويسد : « استادى از اساتيد جراحى كوشش كرد تا از ورقههاى نازك نقره كه از چين مىآوردند و بسيار نرم بود دستكشى از براى اعمال جراحى خود بسازد » . به نظر نمىرسد كه براى جراحى اطاق مخصوصى در بيمارستان وجود داشت و اگر اتفاقا در يكى از بيمارستانهاى آن دوره اتاقى بود كه در آن اعمال جراحى صورت مىگرفت اين اتاق به هيچ وجه فرقى با اتاقهاى ديگر آن بيمارستان نداشت و مجهز به هيچ وسيله اختصاصى نبود . در ذخيرهء كامله هيچ كجا اسمى از حمل بيمار به « اتاق عمل » و يا محل ديگرى كه خاص جراحى باشد برده نشده است . در مقابل پس از جراحى دقت فراوان مىشد كه اتاق بيمار از هر نظر مطلوب باشد تا هرچه زودتر سلامت خود را بازيابد . در صورت امكان سعى مىشد اين اتاق از سطح زمين بالاتر بوده و در و پنجره متعدد داشته باشد و هيچ بو و رايحه بدى به آن وارد نگردد . در بيمارستانهاى آن دوره ، مثل منازل ، مستراحها در خارج از محوطه ساختمان اصلى درست مىشد اما براى جلوگيرى از سرماخوردگى بيماران در زمستانها در داخل ساختمان اصلى نيز مستراحى ساخته شده بود و كسانى كه تحت عمل جراحى قرار گرفته بودند از اين مستراح استفاده مىكردند . بيمارستان مىبايستى در يك محل پردرخت بنا مىگرديد و حتى المقدور سعى مىشد از آمدن افراد متعدد به ملاقات بيمار جلوگيرى بشود . خود بيمار